ખુબ જ જરૂરી શીખવા જેવું ”હ્રદય ગતી તથા શ્વાસ કાર્યને ફરી વખત શરુ કરવા – સી.પી.આર”

પરિચય :

સી.પી.આર. એક એવી ક્રિયા છે જે તે સમયે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે જયારે કોઈ અકસ્માતમાં વ્યક્તિ બેહોશ થાય છે અને શ્વાસ નથી લઇ શકતો. તેના શરીરમાં લોહીનો સંચાર પણ નથી થઇ રહ્યો. હ્રદયને લગતા કામ ને કાર્ડિયો (Cardio) અને ફેફસાને લગતી કામગીરી ને પ્યુલ્મોનરી (pulmonary) કહે છે. સી.પી.આર. માં બે એવા કૃત્રિમ કામ કરવામાં આવે છે જેનો હેતુ ડોકટરી મદદ મળવા સુધી પીડિત અકસ્માત માં ઘાયલ વ્યક્તિને જીવતો રાખવાનો હોય છે. સી.પી.આર.

આ બે કર્યો નીચે લખેલા છે સી.પી.આર. સ્ટેપ

(1) મોઢાથી શ્વાસ ભરવો

(2) છાતીને દબાવવી

આ બન્ને કાર્યોનો હેતુ મગજને ઓક્સીજન પહોચાડવાનું છે કેમ કે 3 મિનીટ સુધી ઓક્સીજન ન પહોચે તો મગજ કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે એટલે કે મૃત્યુ થઇ જાય છે.

સી.પી.આર. ક્રિયાની જરૂર હ્રદયનો હુમલો થાય ત્યારે, ગળું દબાઈ જવાથી, પાણીમાં ડૂબી જવાથી, વીજળીનો ઝટકો લાગવાથી, ધુમાડાથી જીવ ગભરાવાથી કે ઝેરીલી ગેસને સુંઘી લેવા જેવી સ્થિતિઓમાં પડે છે.

સી.પી.આર.ની કાર્ય યોજના – સી.પી.આર. ક્રિયાને શરુ કરતા પહેલા તે નક્કી કરી લો કે પીડિત અને તેની પાસે ઉભેલા લોકો મુશ્કેલીમાં તો નથી ને. ત્યાર પછી જ આગળની કાર્યવાહી કરવી. જો પીડિત બેહોશ થવા લાગે તો તેને કોઈ પ્રશ્ન પૂછો જેમ કે તમારું નામ શું છે, તમારી આંખો ખોલો વગેરે.

ત્યાર પછી પીડિતની પીઠ થબથબાઓ. તેનાથી તે હોશમાં આવી જશે. જો કોઈ પીડિત ભાનમાં ન આવે તો તેના પેટને દબાવો. અચાનક તંતુપટ ઉપર ખેચાણ થી છાતી દબાય છે અને તેનાથી બહારની વસ્તુ કે ખાવાનું બહાર નીકળી શકે છે.

ઉભા થઈને – સૌથી પહેલા પીડિતની પાછળ ઉભા રહીને તમારી બાહો થી તેની કમર પકડો. પછી તેના પેટમાં અંગુઠા દબાવતા એક હાથની મુઠ્ઠી બનાવી લો. હવે બીજા હાથથી તેની પાંસળીઓને દબાવતા રહીને મુઠ્ઠીને પકડો. પકડેલી મુઠ્ઠીઓને પેટના ખાંચામાં ઉપર તથા અંદરની તરફ ઝટકા આપો. પછી સાથે પકડેલી મુઠ્ઠીથી તંતુપટને ઉપરની તરફ અંદરની તરફ દબાવતા રહીને પેટ ઉપર જલ્દી જલ્દી દબાણ આપો. તે રીતે પેટ ઉપર 5 વાર દબાણ આપો. અને તો પણ બહારની વસ્તુ ન નીકળે તો 5 વાર ફરીથી પીઠ થપથપાવો અને 5 વાર પેટને વારવારથી દબાવો.

સુવાની સ્થિતિ – જયારે પીડિત વ્યક્તિ બેહોશ હોય તો તેને પીઠના આધારે સુવરાવીને આપણા ગોઠણના આધારે બેસીને હથેળીઓથી તેના પેટ ઉપર દબાણ નાખો.

સંકટ સમયે જરૂરી બાબતો – જો કોઈ વ્યક્તિ બેહોશ થઇ ગયો હોય તો સૌથી પહેલા તેને હલાવી ચલાવીને તેને ભાનમાં લાવવાની કોશિશ કરવી. જો કોઈ અસર ન થાય તો તેના શ્વાસની તપાસ કરો જુઓ કે તેના શ્વાસ ચાલી રહ્યા છે કે નહી. જો તે યોગ્ય રીતે નથી ચાલતા તો તેને સારી સ્થિતિમાં સુવરાવો જેથી તેને સુદ્ધ હવા મળી શકે.

ત્યાર પછી પીડિત વ્યક્તિને રક્તસંચારની તપાસ કરો. જો ધમનીમાંથી લોહીનો સંચાર યોગ્ય રીતે થઇ રહ્યો છે તો મોઢા દ્વારા તેને શ્વાસ આપવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખો. જો લોહીનો સંચાર બંધ હોય તો સી.પી.આર. વિધિ શરુ કરો. 30 વાર તેની છાતી દબાવો તથા 2 વાર મોઢા દ્વારા કૃત્રિમ શ્વાસ આપો. ધીમેથી તેને ખભા હલાવો. જો તેનો જવાબ મળે છે તો પીડિત હોશમાં છે અને કોઈ જવાબ નથી મળતો તો તે બેહોશ છે. તેવામાં તરત મદદ માટે બીજા લોકોને બોલાવો.

શ્વાસનળીને ખોલો – શ્વાસનળી બેહોશીની સ્થિતિમાં સંકોચાઈ શકે છે કે પછી જીભ ઉંધી થઇ જવાના લીધે બિલકુલ બંધ થઇ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં નીચે લખેલ પ્રાથમિક ઉપચાર દ્વારા પીડિત વ્યક્તિની શ્વાસનળીને ફરીવાર ખોલી શકાય છે.

* સૌથી પહેલા પીડિત વ્યક્તિને પીઠના આધારે નીચે જમીન પર કે પલંગ ઉપર સુવરાવી દો.

* પછી આપણા ગોઠણના આધારે પીડિત તરફ મોઢું કરીને બેસી જાવ.

* આપણા એક હાથને પીડિતના માથા ઉપર રાખીને તેની પાછળ તરફ કરો.

* જો તેના મોઢામાં કોઈ વસ્તુ ફસાઈ હોય જેમ કે બહારની વસ્તુ, નકલી દાંત, ઉલટી વગેરે તો મોઢામાં આંગળી નાખીને બહાર કાઢી નાખો.

* પછી આપણા બીજા હાથની આંગળીઓને પીડિત વ્યક્તિની બોડી નીચે રાખી એન ઉપરની તરફ ઉઠાડો.

* જો પીડિત વ્યક્તિનું નાકના ઘા વાગ્યો હોવાની શક્યતા હોય તો તેના જડબાને પૂરી હિમ્મત કરીને ખોલો. આપણા હાથોને તેના ચહેરાની બન્ને બાજુ રાખો. આપણા હાથની આંગળીઓથી તેની શ્વાસનળી ખોલવા માટે તેના જડબાને ઉપાડો પણ માથું કે ગરદનને ન ફેરવો.

શ્વાસનળીને જુઓ –

શ્વાસનળીને ખુલ્લી રાખીને આપણા કાનને પીડિત વ્યક્તિના કાન અને મોઢાની પાસે રાખીને દસ સેકન્ડ સુધી સાંભળીને અને અનુભૂતિ કરીને આપણી આંખોને રોગી ની છાતી ઉપર અટકાવી દો.

* જો છાતી ઉપર અને નીચે થઇ રહી છે તો સમજો કે પીડિત વ્યક્તિના શ્વાસ ચાલી રહ્યા છે.

* શ્વાસનો અવાજને સાંભળો.

* આપણા કાન લગાવી ગરમ શ્વાસની અનુભૂતિ કરો.

* જો કોઈ પીડિત વ્યક્તિ શ્વાસ લઇ રહી છે તો તેને અધોમુખી અવસ્થામાં સુવરાવી દો.

* જો પીડિત વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે શ્વાસ લઇ રહી છે તો આપણા સાથીને એમ્બ્યુલન્સ કે ડોક્ટરને બોલાવવાનું કહો.

* જ્યાં સુધી ડોક્ટર કે એમ્બ્યુલન્સની વ્યવસ્થા ન થાય ત્યાં સુધી પીડિત વ્યક્તિને કૃત્રિમ શ્વાસ આપતા રહો.

કૃત્રિમ શ્વાસ આપવાની રીત –

પીડિત વ્યક્તિને કૃત્રિમ શ્વાસ આપતા પહેલા તે નક્કી કરો કે તેની શ્વાસનળી ખુલ્લી છે. ત્યાર પછી પીડિત વ્યક્તિના નાકને આપણા હાથના અંગુઠા અને પહેલી આંગળીથી દબાવો પણ તેનું મોઢું ખુલ્લું રાખો. હવે આપણા ફેફસામાં હવા ભરવા માટે લાંબી શ્વાસ લો. પછી આપણા મોઢાને પીડિત વ્યક્તિના મોઢા ઉપર રાખો અને તેના મોઢામાં આરામથી હવા ત્યાં સુધી ભરો જ્યાં સુધી તેની છાતી ફૂલી ન જાય. હવે આપણા મોઢાને દુર કરો અને રોગીની છાતી ની નીચે થવા દો. છાતીનું ઉપર નીચે થવું તે એ બતાવે છે કે પીડિત વ્યક્તિના શ્વાસ ક્રિયા ચાલુ છે.

શ્વાસ ભરવાથી જો રોગીની છાતી ફૂલતી નથી ત્યારે નીચે લખેલ જુઓ –

માથું સારી રીતે પાછળની તરફ નમેલું છે અને કરોડરજ્જુ ઉપર ઉઠેલી છે. તે નક્કી કરે છે કે પીડિતનું મોઢું અને નથની સારી રીતે બંધ છે. તે જોઈ લો કે પીડિતના મોઢામાં કોઈ બહારની વસ્તુ તો નથી અટકી ગઈ ને. ત્યાર પછી બે વખત કૃત્રિમ શ્વાસ આપ્યા પછી તપાસી લો કે તેની શ્વાસ ચાલી રહ્યો છે કે નહી.

છઠા પરીભ્રહમણ ની તપાસ –

* પ્રાથમિક સારવાર લેનાર પીડિત વ્યક્તિની નસ ચાલે છે કે નથી ચાલતી તે પરીભ્રહમણ 10 સેકન્ડ સુધી તપાસો. બીજી માત્ર 10 સેકન્ડ સુધી જુઓ, સાંભળો અને અનુભવ કરો કે પરીભ્રહમણ ના ચિન્હો જેવા શ્વાસ, ખાંસી જેવી ગતિવિધિ થઇ રહી છે.

* જો પરીભ્રહમણ ઉપસ્થિત છે તો કૃત્રિમ શ્વાસ પ્રક્રિયાને ચાલુ રાખો.

* સાતમું સી.પી.આર. શરુ કરો

* જો પરીબ્રમ્હણ નથી તો તરત સી.પી.આર.ને શરુ કરો અને પીડિતની છાતીને ૩૦ વાર દબાવો તથા બે વાર કૃત્રિમ શ્વાસ આપો. આ ક્રિયા 30:2 ના હિસાબે દોહરાવો. જ્યાં સુધી તત્કાલ સહાયતા ન મળે કે રોગી સામાન્ય શ્વાસ લેવાનું શરુ ન કરે ત્યાં સુધી તેને સી.પી.આર. આપતા રહો.

* જો તે જગ્યાએ બે વ્યક્તિ જેને સી.પી.આર. નું જ્ઞાન હોય તો એક વ્યક્તિ છાતી દબાવો અને બીજી વ્યક્તિ કૃત્રિમ શ્વાસ આપો.

* બન્ને વ્યક્તિ છાતી દબાણ અને કૃત્રિમ શ્વાસ આપવાનું કામના લીધે થાક અનુભવો તો દર બે મિનીટ પછી બદલો.

* સી.પી.આર. ઓક્સીજન સાથે મગજને અને હ્રદયની માંસપેશીઓને પુષ્કળ પ્રમાણમાં લોહી પ્રદાન કરે છે.
છાતી ઉપર દબાણ નાખવું – છાતી ઉપર દબાણ નાખવાની ક્રિયામાં હાડકાના નીચેના ભાગ ઉપર નિયમિત રીતે દબાણ આપવામાં આવે છે જેથી તેની છાતીનું હાડકું અને રીડનું હાડકાની વચ્ચે હ્રદય ઉપર દબાણ પડે. તેનાથી હ્રદયમાં લોહીનો ભ્રમણ વધે છે અને છાતીની આંતરિક સ્નાયુઓ ઉપર પણ દબાણ પડે છે.

છાતી ઉપર દબાણ આપવાની પદ્ધતિ

* આ ક્રિયા માટે રોગીની પીઠના આધારે નીચે જમીન પર કે કોઈ કડક જગ્યાએ સુવરાવી દો.

* પછી રોગીને એક બીજા, ગોઠણના આધારે બેસી જાવ.

* ત્યાર પછી આપણા જમણા હાથની આંગળીઓને છાતીના સૌથી નીચેના હાડકાથી ખસેડતા રહી તે જગ્યાએ લઇ જાવ જ્યાં છાતીનું હાડકું મળે છે તે જગ્યાએ વચ્ચેની આંગળીઓ તથા તેની ઉપર પહેલી આંગળીઓ હોય.

* બીજા હાથની હથેળી ને પહેલી આંગળી તરફ વધુ ખસેડો. આ તે સ્થાન છે જે જગ્યાએ દબાણ આપવાનું છે અને તે જગ્યા છાતીના હાડકા ની વચ્ચે થી અડધાથી નીચે તરફ બન્ને નિતંબ ની વચ્ચે છે.

* પહેલા હાથને બીજા હાથ ઉપર રાખીને આગળીઓને બાંધી લો.

* આપણી બાજુઓ અને કોણીને ખભાની ઉપર સીધો રાખીને શરીર ને સાધો.

* હવે છાતીનું હાડકાને સીધું નીચેની તરફ વધુ દબાવો. છાતી ઉપર તે દર મીનીટે 100 વાર ની ઝડપે એનો છાતી ઉપર દબાણ આપો. છાતી ઉપર આ દબાણ 4-5 સે,મી. નું હોવું જોઈએ.

* ત્યાર પછી આપણું વજન હટાવો જેનાથી છાતી પોતાની સાધારણ અવસ્થા માં આવી જાય પણ આપણો હાથ છાતી ઉપર પડી રહેવા દો.

* દબાણ દેવું, છોડવું, દબાણ દેવું છોડવું છોડવું ની પ્રક્રિયા એક લય થી 30 વાર કરો. દબાણ આપવું અને છોડવાને સમય બરાબર હોવો જોઈએ.

છાતી ઉપર દબાણ  અને શ્વાસ નું અનુંમાન

* જો પ્રાથમિક ઉપચાર કરનાર એકલો હોય તો પીડિત વ્યક્તિને 2.30 ના અનુપાતમાં બે વખત કૃત્રિમ શ્વાસ અને 30 વાર છાતી ઉપર દબાણ આપો.

* જો પ્રાથમિક ઉપચાર કરનારની સાથે એક બીજી વ્યક્તિ પણ હોય તો અને પીડિત વ્યક્તિ કોઈ ઉંમરલાયક હોય તો 2:30 ના રેશિયામાં તેની કૃત્રિમ શ્વાસ અને છાતી ઉપર દબાણ આપો. જો પીડિત કોઈ બાળક કે નવજાત શિશુ હોય તો તેને 2:15 રેશિયામાં કૃત્રિમ શ્વાસ અને છાતી ઉપર દબાણ આપો.

* બાળકો માટે સી.પી.આર. – જો 1 થી લઈને 7 વર્ષ સુધીના બાળકોને સી.પી.આર. આપી રહ્યા છો તો તે દરમિયાન તેની છાતી ઉપર દબાણ આપવા માટે એક હાથની હથેલીનો ઉપયોગ કરો અને છાતી ના ત્રીજા ભાગને એક વાર દબાણ આપો.

નવજાત શુશુઓ માટે સી.પી.આર. – જો કોઈ નવજાત શિશુ ને સી.પી.આર. અંતર્ગત કૃત્રિમ શ્વાસ આપવામાં આવી રહ્યા છે તો શ્વાસ આપતી વખતે તેનું મોઢું અને નાકને આપણા મોઢાથી ઢાંકી લો. પછી તેને માત્ર નાના નાના સ્વાસ આપો. ત્યાર પછી શિશુની છાતી અને નિતંબ ની વચ્ચે ફક્ત બે આંગળીઓનો પ્રયોગ કરીને તેની છાતીને ફક્ત ત્રીજા ભાગમાં દબાવો.

જાણકારી –

* જો પીડિત વ્યક્તિ થોડો થોડો ભાનમાં છે તેની છાતી ઉપર દબાણ ન આપો.

* પીડિતની છાતી ઉપર હળવું દબાણ જ આપો કેમ કે વધુ જેરથી દબાણ આપવાથી તેની પાંસળીઓ ઉપર અસર પડી શકે છે.

* પીડિત વ્યક્તિ ઉપર સી.પી.આર. ક્રિયાનો પ્રયોગ ફક્ત તે દરમ્યાન કરવો જોઈએ જયારે તે ખુબ ગંભીર હાલતમાં હોય કે પછી તેને તરત ઓપરેશનની જરૂર ન હોય.

* જો પ્રાથમિક સારવાર દરમિયાન કોઈ એચ.આઈ. વી. થી પીડિત વ્યક્તિને મોઢા દ્વારા કૃત્રિમ શ્વાસ આપવાની જરૂર પડે તો તે દરમિયાન પ્રાથમિક ઉપચાર કરનારે ડરવાની બિલકુલ જરૂર નથી કેમ કે એચ.આઈ.વી. રોગ આવી રીતે નથી ફેલાતો.

* જો અચાનક કોઈ વ્યક્તિના હ્રદયની ગતી અટકી જાય છે તો તેની છાતીના હાડકાની નીચેના ભાગ ઉપર મુક્કા મારવાથી તેની હ્રદયની ગતી ફરીવાર ચાલી શકે છે.

* અચાનક હ્રદયની ગતી અટકવાથી સી.પી.આર. આપવાથી રોગીને જીવતા થવાની શક્યતા બમણી થઇ જાય છે.

* જો કોઈ કારણસર પ્રાથમિક ઉપચાર કરનાર વ્યક્તિના મોઢા દ્વારા સેંસ આપવામાં અસમર્થ હોય કે શ્વાસ આપવા માંગતા નથી તો તેવા સમયે તેની છાતી ઉપર દબાણ માત્ર સી.પી.આર. ક્રિયા દ્વારા દબાણ આપવું જોઈએ.

વીજળીના ઝટકા લાગવાથી –

જો કોઈ વ્યક્તિને વીજળીના ઝટકા લાગી જાય છે તો તેવા સમયે પીડિત વ્યક્તિને બચાવવાની સાથે સાથે પોતાનો બચાવ પણ કરવો જરૂરી છે, ત્યાર પછી વીજળીની મૈઇન સ્વીચને બંધ કરી દો કે કોઈ લાકડી વગેરેની મદદથી રોગીને ઝટકો લાગવાવળી જગ્યાએથી દુર કરો. પછી પીડિત વ્યક્તિની શ્વાસ ક્રિયા અને નસ ને ચેક કરો કે તે સારી રીતે કામ કરે છે કે નહી. જો નસ ચાલવાની કે શ્વાસ લેવામાં રોગીને તકલીફ પડતી જોવા મળે તો તેને તરત કૃત્રિમ શ્વાસ કે સી.પી.આર. આપો.

નીચે ની વિડીયો માં જુયો હાર્ટએટેક વાળા વ્યક્તિ ને તમે બચાવી શકો છો

વિડીયો -1

વિડીયો – ૨