આયુર્વેદમાં શંખપુષ્પીની જેમ ‘જ્યોતિષ્મતી’ ગુજરાતી માં ‘માલકાંગણી’ ને પણ મેધ્ય એટલે કે બુદ્ધિવર્ધક કહી છે

આયુર્વેદમાં શંખપુષ્પીની જેમ ‘જ્યોતિષ્મતી’ ને પણ મેધ્ય એટલે કે બુદ્ધિવર્ધક કહી છે. આ જ્યોતિષ્મતીને ગુજરાતીમાં આપણે ‘માલકાંગણી’ નામથી ઓળખીએ છીએ. બુદ્ધિવર્ધક હોવાની સાથે સાથે તે ગ્રહણશક્તિને પણ વધારનાર છે.
ગુણકર્મો

માલકાંગણીની વેલ સમગ્ર ભારતના પર્વતીય પ્રદેશોમાં ૬૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ સુધી જોવા મળે છે. તેની શાખાઓ ખૂબ જ પાતળી, લાંબી, કોમળ અને બીજ મરી જેવાં પણ સહેજ લાંબા અને પીળાશ પડતાં હોય છે. ઔષધ ઉપચારમાં તેનાં આ બીજ અને તેલનો ઉપયોગ થાય છે.

આયુર્વેદ પ્રમાણે જોઈએ તો માલકાંગણીનાં બીજ સ્વાદમાં તીખાં અને કડવાં, ગરમ, કફ અને વાયુનાશક, ભૂખ લગાડનાર, બુદ્ધિ અને સ્મૃતિવર્ધક, પુષ્ટિદાયક અને બળપ્રદ તથા શરીર અને ચહેરાના લકવાને મટાડનાર છે. તેનું તેલ પણ તીખું અને કડવું, ગરમ, તીક્ષ્મ, બુદ્ધિ-સ્મૃતિવર્ધક, વાયુનાશક અને પિત્તને વધારનાર તથા મગજના રોગોને મટાડનાર છે.

રાસાયણિક દૃષ્ટિએ માલકાંગણીનાં બીજમાં પર.૨% જેટલું એક ઘટ્ટ, રાતા-પીળા રંગનું, કડવું તથા ગંધયુક્ત તેલ રહેલું છે. બીજમાંથી સિલેસ્ટ્રીન અને પેનિક્યુલેટીન નામના બે ઘટકો પણ મળી આવે છે.

ઉપયોગ

ઉપર જણાવ્યું તેમ માલકાંગણી મેધ્ય એટલે કે બુદ્ધિ અને સ્મૃતિવર્ધક છે. તે ગરમ હોવાથી બાળકોની ગ્રહણશક્તિને પણ વધારે છે. તેમજ ચેતાતંતુઓને બળ આપે છે. યાદશક્તિ અને બુદ્ધિ વધારવા માટે બાળકોને માલકાંગણીના તેલનાં ૧થી ૨ ટીપાં રોજ રાત્રે પતાસાં પર પાડી અથવા દૂધમાં મેળવીને આપવાં. બે મહિના સળંગ આ પ્રમાણે ઉપચાર કરવાથી બુદ્ધિ સતેજ બને છે. માલકાંગણી મગજને શાંત કરનાર પણ છે. એટલે વધારે પડતા ચંચળ સ્વભાવનાં બાળકોને પણ આ ઉપચારથી લાભ થાય છે.

બુદ્ધિ વધારવા માટે માલકાંગણીનો બીજો એક ઉપચાર આ પ્રમાણે કરી શકાય. માલકાંગણીનું એક બીજ પ્રથમ દિવસે રાત્રે દૂધ સાથે લેવું. બીજા દિવસે રાત્રે બે બીજ લેવાં. એમ રોજ એક-એક બીજ વધારતાં જવું. સાતમા દિવસે સાત બીજ લઈ પછી રોજ એક-એક બીજ ઘટાડતાં જવું. આ રીતે તેરમા દિવસે ઉપચાર પૂરો કરવો. આ ઉત્તમ બુદ્ધિવર્ધક ઉપચાર છે. વાઈ-એપિલેપ્સી, અવસાદ-ડિપ્રેશન, મગજની નબળાઈ જેવા વાયુના રોગોમાં પણ ફાયદાકારક છે.

માલકાંગણીનાં બીજ, સૂંઠ અને અજમો સમભાગે લઈ, ચૂર્ણ કરી, તેમાં બમણો ગોળ મેળવી તેની મગના દાણા જેવડી ગોળીઓ બનાવી લેવી. શરીર-ચહેરાનો લકવો, સંધિવા, કમરનો દુખાવો, સાયટિકા વગેરે સર્વ પ્રકારના વાયુ-દુખાવામાં રોજ રાત્રે આ એક ગોળી ઘી સાથે લેવાથી ઉત્તમ ફાયદો થાય છે. વાયુના આ રોગોમાં બહારથી માલકાંગણીના તેલની માલીશ કરવાથી પણ ખૂબ જ રાહત થાય છે.

સ્ત્રીઓને માસિક અનિયમિત આવતું હોય કે સમય પહેલાં બંધ થઈ ગયું હોય તેમજ કબજિયાત રહેતી હોય તેમના માટે માલકાંગણીનું તેલ આશીર્વાદ સમાન છે. આવી તકલીફમાં માલકાંગણીના તેલનાં ૩થી ૪ ટીપાં બે ચમચી દિવેલ મેળવેલા દૂધ સાથે રોજ રાત્રે લેવાં. આ ઉપચારથી કબજિયાત અને વાયુનો પ્રકોપ દૂર થઈ માસિક નિયમિત થાય છે.
ઔષધરૂપે માલકાંગણીના બીજ બુદ્ધિવર્ધક તથા વાયુના રોગો હટાવનાર હોવાથી તેની ચડતી માત્રામાં રોજ ગળવામાં આવે છે. એક બીજથી શરૂઆત કરી રોજ એક બીજ વધારતા જવું. ત્રીસમાં દિવસે ત્રીસ બીજ ગળવા પછી રોજ એક એક બીજ ઘટાડતા જવું. આ પ્રયોગથી મંદબુદ્ધિ અને મંદ યાદશક્તિવાળાને સારો ફાયદો થાય છે. ઉદ્વેગ, ચિત્તભ્રમ રહેતું હોય તેમને સારો ફાયદો થાય છે.

સંસ્કૃતમાં જ્યોતિષ્મતિ તરીકે ઓળખાતી આ વનસ્પતિના ફળનું અથાણું નાખવાનો આપણે ત્યાં રિવાજ હતો. ગુંદા જેવું જણાતું આ અથાણું બુદ્ધિ અને સ્વાદ બંને ગુણ આપતું. કાળક્રમે માલકાંગણી વનસ્પતિ વિસ્મૃત થઈ અને ગુંદાની બોલબાલા થઈ. બાળકો મંદબુદ્ધિવાળાં હોય તો જ બુદ્ધિવર્ધક ઉપાયો કરવા પડે એવું આપણે ત્યાં ક્યારેય નહોતું. રોગ થાય પછી ચિકિત્સા કરવાની પ્રથા આપણે ત્યાં નહોતી. રોગ આવે તે પહેલાંનાં ચિહ્નો ઓળખી અગમચેતીનાં પગલાં ભરાતાં, સરવાળે સ્વાસ્થ્ય જળવાવા સાથે જીવનશક્તિ, જીવનક્ષમત્વ જળવાતું અને તેથી ફક્ત વ્યક્તિ હયાત ન રહેતાં જીવન જીવતી.

માલકાંગણી ખૂબ જ ગરમ અને રેચક ઔષધ છે. પિત્ત પ્રકૃતિવાળા માટે તેનું સેવન હિતકારી નથી. ઉપચાર વખતે જરૂર જણાય ત્યાં નિષ્ણાત વૈદ્યની સલાહ અવશ્ય લેવી.