મુકેશ અંબાણી આટલા અરબ ડોલરના દેવામાંથી મુક્ત થઈ રહ્યા છે, તો અનિલ અંબાણી દેવુંફૂંકીને થઈને આધ્યાત્મનો રસ્તો શોધી રહ્યા છે.

બે અંબાણીની સ્ટોરી, એક ભાઈ અરબો ડોલરના દેવામાંથી મુક્ત થઈ રહ્યા છે, તો બીજા દેવું કરીને આધ્યાત્મના રસ્તે જવાની તૈયારીમાં

મુંબઈ. એશિયાના સૌથી ધનિક બિઝનેસમેન મુકેશ અંબાણીએ પોતાની કંપની રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ ઉપર 22 અબજનું દેવું ચુકવવાનો અંતિમ તબક્કો પૂર્ણ કરી ચુક્યા છે. બીજી બાજુ, તેના નાના ભાઈ અને રિલાયન્સ એડીએજીના અધ્યક્ષ અનિલ અંબાણી ભારે દેવાના બોજ હેઠળ દેવાળિયો થવા ઉપર છે. તેઓ હવે જીવનને આધ્યાત્મિકતાના માર્ગ ઉપર લઇ જવાનું વિચારી રહ્યા છે. અનિલ અંબાણીએ તેની બધી કંપનીઓ વેચી દીધી છે. તેમ છતાં, તેમના ઉપરનું દેવું ઓછું થઇ રહ્યું નથી.

પરિસ્થિતિ એ છે કે તેમને દેવાને પહોચી વળવા માટે કોઈ રીત દેખાઈ રહી નથી. હવે આ બંને ભાઈઓ વચ્ચેની દુશ્મનીનું અંતિમ દ્રશ્ય છે. તે ઇતિહાસનાં પાનામાં નોંધાય તેવું દ્રશ્ય છે.

ડાબી બાજુથી ધીરુભાઇ અંબાણી, અનિલ અંબાણી, મુકેશ અંબાણી અને કોકિલાબેન અંબાણી

અનિલ અંબાણીએ કહ્યું, મારી નેટવર્થ શૂન્ય છે

ગુરુવારે અનિલ અંબાણી ગુરુવારે 61 વર્ષના થઇ ગયા. 2008 માં, તે 42 અબજ ડોલર સાથે વિશ્વના અબજોપતિ ક્લબનો ભાગ હતા. મુકેશ અંબાણીની 2018 માં કુલ નેટવર્થ 43 અબજ ડોલર હતી, જે હાલમાં 56.5 અબજ ડોલર છે. સપ્ટેમ્બર 2019 સુધીમાં, અનિલ અંબાણી ઉપર 12.40 અબજનું દેવું હતું. અનિલ અંબાણીએ ગયા અઠવાડિયે યુકેની કોર્ટમાં કહ્યું હતું કે આ સમયે તેની કુલ સંપત્તિ શૂન્ય છે.

બુધવારે રાઇટ્સ ઇશ્યૂ સફળ, અંતિમ મૂડી શુક્રવારે ઉભી થઈ

તમામ ખાનગી ઇક્વિટી અને અન્ય રસ્તા દ્વારા રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝનું દેવું ડિસેમ્બર સુધીમાં પતાવટ કરવામાં આવશે. બુધવારે રાઇટ્સ ઇશ્યૂથી 53,125 કરોડ રૂપિયાની લોન ભરપાઈ કરવાની રકમ એકઠ્ઠી કર્યા પછી શુક્રવારે અંતિમ સોદો કરવામાં આવ્યો હતો. દુબઈના મુબાદલાએ જિયોમાં 9,093 કરોડ રૂપિયામાં 1.85 ટકા ભાગીદારી ખરીદી છે.

તે વાત સાચી છે કે કોરોના વાયરસ રોગચાળામાં અન્ય મોટા મોટા સમૃદ્ધની કંપનીઓની જેવી કે રિલાયન્સના શેરને પણ નુકસાન થયું છે. ખાસ કરીને તેલની કિંમતોમાં ઘટાડાને કારણે. પરંતુ તે પણ સાચું છે કે તેના સ્ટોકની ખોટ છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં લગભગ રીકવરી થઈ ચુકી છે. તેના કારણે જીયોની આ ફેસબુકને 5.7 અબજ ડોલરના અવેજમાં વેચવામાં આવેલી ભાગીદારી છે.

બદલાતા સમય પ્રમાણે ખુદ મુકેશ અંબાણી પણ બદલાયા

સફળતાનો નવો અધ્યાય લખવા માટે હવે મુકેશે તેના નસીબ ઉપર આધાર રાખ્યો છે. અગાઉ, તે હંમેશા મીડિયા અને ફોટોગ્રાફરોને ટાળતા હતા. અને ભાગ્યે જ ઇન્ટરવ્યુ આપતા હતા. પરંતુ હવે તેઓ ખૂબ બદલાઈ ગયા છે. માત્ર મીડિયામાં જ નહીં અને તેમની પોતાની ઇવેન્ટ્સમાં પણ, તેઓ તેમના ધંધાને પ્રોત્સાહન આપતા જોવા મળે છે.

એટલું જ નહીં, તેઓ વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ અથવા ડેવોસ જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદોમાં પણ નિયમિત પેનલિસ્ટ તરીકે પણ ભાગ લે છે. મુંબઈના ઉચ્ચ સમાજ વચ્ચે મુકેશ જ નહીં, તેમની પત્ની નીતા અંબાણી પણ ખૂબ સક્રિય થઈ ગઈ છે. કોવિડ -19 ના ફાટી નીકળ્યા પહેલા સુધી મુકેશ અંબાણીની 27 માળની આલીશાન એન્ટિલિયામાં ઘણીવાર કોઈને કોઈ મોટા આયોજન થતા રહે છે.

શારીરિક રીતે સ્વસ્થ અનિલ વધુ ધાર્મિક બની રહ્યો છે.

અનિલ, તેનાથી વિપરિત, લગભગ સંપૂર્ણ રીતે ઘેરાયેલો છે. તંદુરસ્તી તરફ ઉત્સાહી અનિલની શારીરિક સ્થિતિ વધુ સારી છે. સવાર સવારમાં 10 માઇલ સુધી દોડે છે. તેમને ઓળખતા લોકો કહે છે કે અનિલ વધુ ધાર્મિક બની ગયો છે અને તે તેની માતા સાથે હિન્દુ ધર્મસ્થાનોમાં પૂજા કરી રહ્યો છે. મિત્રોને કહે છે કે આધ્યાત્મિક ઉન્નતિની તુલનામાં ભૌતિક સફળતા ખોટી છે.

અનિલ પાછા ફરવા માટે હજી 14 કલાક કામ કરી રહ્યો છે

અનિલ હજી પણ વસ્તુઓ સુધારવાના પ્રયાસ કરી રહ્યો છે. અને આ માટે, કંપનીઓને બચાવવા અને તેમની બાકીની સંપત્તિને સુરક્ષિત રાખવા માટે દિવસના 14 કલાક કામ કરી રહ્યો છે. સ્થિતિની માહિતી ધરાવતા વ્યક્તિ અનુસાર, અનિલને નાદાર જાહેર કરવા અને નવી શરૂઆત કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. પરંતુ અનિલે આ વાતનો ઇનકાર કર્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે તેમના પાછા ફરવાની તકને હાથમાંથી નીકળી જશે.

એક ડઝનથી વધુ દેવાદાર અનિલનો પીછો કરી રહ્યા છે.

અનિલની એક કંપની માંથી એક, સંરક્ષણ કરાર કરનાર પણ નાદારીની સ્થિતિમાં આવી ગયા છે. 1 સપ્ટેમ્બરના રોજ થયેલી શેરહોલ્ડરની મીટિંગમાં વકીલે કહ્યું કે અનિલના ધંધામાં પૈસા મૂકીને તેણે બધું ગુમાવ્યું. તેણે એમ પણ કહ્યું હતું કે તે તેની વિરુદ્ધ કાયદો-દાવો દાખલ કરવા વિચારી રહ્યો છે. આજકાલ એક ડઝનથી વધુ લોન આપનારા અનિલનો પીછો કરી રહ્યા છે.

તેમાંથી ત્રણ રાજ્ય નિયંત્રિત ચીની બેંકોનું એક જૂથ છે, જેમણે પોતાનું નવું નેટવર્ક બનાવવા માટે 2012 માં રિલાયન્સ કમ્યુનિકેશંસને 925 મિલિયન ડોલર ઉધાર આપ્યા હતા. આ બેન્કોએ તાજેતરમાં જ લંડનમાં અનિલ વિરુદ્ધ દાવો કર્યો હતો, એમ કહીને દાવો કર્યો હતો કે તેઓએ વ્યક્તિગત રીતે લોનની ખાતરી આપી હતી.

ક્યારેય વ્યક્તિગત ગેરંટી આપવામાં આવી નથી – અનિલ અંબાણી

ફેબ્રુઆરીની સુનાવણીમાં અનિલે દલીલ કરી હતી કે તેણે ક્યારેય વ્યક્તિગત ગેરંટીઝ નથી આપી અને તેની પાસે બેન્કોને આપવા માટે કંઈ નથી. તેમણે કહ્યું કે તેમની હાલની વ્યક્તિગત સંપત્તિ 90 લાખ ડોલર છે, જેને 300 કરોડ ડોલરથી વધુની દેવાદારો સામે નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.

ન્યાયાધીશ ડેવિડ વેક્સમેને જોકે શંકા વ્યક્ત કરી કે અનિલની નાણાંકીય ખરેખર ખરેખર એટલી ભયંકર છે. વાક્સમેને કહ્યું, “એક ખાનગી જેટ, એક નૌક અને 11-કાર કાર વાળી મોટર પૂલ જોતાં તેને નથી લાગતું કે અનિલ ખોટો છે. વળી, જજે કહ્યું કે મુકેશ તરફથી વધુ સહાયતાની હંમેશાથી સંભાવના હતી.”

અદાલતમાં વાંચેલા નિવેદનમાં અનિલે આ અંગે અસંમતિ વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે ભાઈ પાસેથી મળેલી સહાય પુનરાવર્તન કરવા યોગ્ય નથી હોતી. તેમણે કહ્યું, “હું પુષ્ટિ કરું છું કે મેં તપાસ કરી છે, પરંતુ હું બહારના સ્ત્રોતોમાંથી પૈસા એકત્રિત કરવામાં સમર્થ છું.”

અલગ થયા પછી અંબાણી પરિવારમાં સૌથી મોટું આયોજન

ગયા વર્ષે માર્ચમાં, મુકેશ અંબાણીના પુત્ર આકાશ અંબાણીના શ્લોકા મહેતા સાથેના લગ્ન ઇતિહાસનાં પાનામાં નોંધાયા હતા. આ એક લગ્ન, જેને મોટા મોટા પંડિતો હંમેશા યાદ રાખશે. દેશ-વિદેશના પસંદગીના મહેમાનો તેમના ખાનગી વિમાનમાં સેન્ટ મોર્ટિઝ પહોંચેલા, લગ્ન સમારંભની શરૂઆત સ્વિસ આલ્પમાં થઈ હતી.

આ દંપતીને આશીર્વાદ આપીને તેને યાદગાર બનાવી દીધું. ત્યાર પછી, બધા મહેમાનો પાછા મુંબઇ આવ્યા અને ત્રણ દિવસ સુધી ભવ્ય રિસેપ્શન ચાલ્યું. જેમાં અંબાણી પરિવાર સાથે જોડાયેલા દેશભરના તમામ શુભેચ્છકોએ ઉપસ્થિત રહીને વર-કન્યાને આશીર્વાદ આપ્યા હતા.

પાછળથી આ ભવ્ય લગ્નની ચર્ચાઓ અખબારોના મુખ્ય સમાચાર બન્યા. રીસેપ્શન દરમિયાન ખાસ કારીગર દ્વારા ડીઝાઈન તૈયાર કરવામાં આવી, મોરની મૂર્તિ લોકોના આકર્ષણનું આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહી. આ બધા સિવાય સંમેલન કેન્દ્રની મધ્યમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની વિશાળકાય મૂર્તિ સમજો કે સૌને પોતાના વશમાં કરી લીધા હતા.

લગ્નમાં કરોડો ડોલર ખર્ચ કર્યા, પણ મુકેશ માટે તે પોકેટ મની જેવું

લગ્ન એટલા મોંઘા હતા કે તેમાં અબજો ડોલરનો ખર્ચ થયો. મુકેશ અંબાણી જેવી સમૃદ્ધ હસ્તીઓ માટે તે પોકેટ મની જેવું હતી. મુકેશ અંબાણી રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝના અધ્યક્ષ છે, જે ઓઇલ રિફાઇનરી, કેમિકલ પ્લાન્ટ, સુપર માર્કેટ અને એશિયાના સૌથી મોટા મોબાઇલ નેટવર્ક જીયોને નિયંત્રિત કરે છે. બ્લૂમબર્ગના અબજોપતિના સૂચકાંક અનુસાર મુકેશ અંબાણીની કુલ વ્યક્તિગત સંપત્તિ છે 53 અબજ ડોલરની છે, જે તેમને એશિયાના સૌથી ધનિક વ્યક્તિ તરીકેનું ગૌરવ આપે છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પછી તેમને ભારતના સૌથી શક્તિશાળી નાગરિક તરીકેની ટેગ પણ લાગી જાય છે.

ડાબી બાજુથી મુકેશ અંબાણી, ધીરૂભાઇ અંબાણી અને અનિલ અંબાણી

વિશ્વના ભાઈઓની સૌથી મોંઘી દુશ્મનાવટમાં મુકેશ અંબાણીનો વિજય

લગ્ન શરૂ થતાં જ મુકેશનો નાનો ભાઈ અનિલ અંબાણી પણ મહેમાનોને આવકારવા લગ્ન સમારોહમાં જોડાયો હતો. સંપૂર્ણ વિશ્વાસ સાથે નાના ભાઈએ પારિવારિક ફરજો નિભાવી. તેનાથી ઉપસ્થિત મહેમાનો પણ સંતુષ્ટ જોવા મળ્યા હતા. અનિલ અંબાણીએ આકાશને લગ્ન અને અન્ય કાર્યો દરમિયાન કેવી વર્તણૂક કરવી, તે અંગેની કેટલીક ટીપ્સ પણ આપી હતી.

આ લગ્ન તે સમયે થઈ રહ્યા હતા, જ્યારે અનિલ અંબાણીને દસ દિવસ બાદ કોર્ટમાં કેસ ગુમાવ્યા બાદ 80 મિલિયનનું દેવું ચૂકવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. એવું પણ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે જો તે સમયસર આ કરવામાં નિષ્ફળ જાય તો તેને જેલમાં પણ મોકલી શકાય છે.

અંબાણી પરિવારની વિશ્વસનીયતા નીચે ન આવી, કોકિલાબેને પહેલ કરી

આ કોઈ પણ ભારતીય ઉદ્યોગપતિ સમુદાય સામે સૌથી મોટો દંડ માનવામાં આવતો હતો. તેવામાં મુકેશ અંબાણી અને અનિલ અંબાણી વચ્ચે ઘણા અઠવાડિયા સુધી તેને કેવી રીતે પહોચી વળવું તેની ચર્ચા કરી ચાલી રહી હતી. અંતે બંનેની માતા કોકિલાબેને દરમિયાનગીરી કરી અને મોટા ભાઈને તેનો છેલ્લો ઉકેલ શોધવા કહ્યું કે જેથી બંને ભાઈઓ અને અંબાણી પરિવારની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન ન પહોચે. પરંતુ મુકેશ તેના કરજદાર ભાઈને જેલથી બચાવવાના મૂડમાં નહોતો. કારણ કે તેના બદલામાં અનિલે કોઈ કોલેટરલ આપ્યું ન હતું

વ્યવસાય સામ્રાજ્યને અલગ કરીને બંને ભાઈઓ વ્યવસાયના દુશ્મન બન્યા

બંને ભાઈઓ વચ્ચેની થયેલી છેલ્લી મિનિટની વાતચીત ભારતીય બિઝનેસ જગતના ઇતિહાસમાં એક કુટુંબનુ વિખેરાવું અને બચવાની પદ્ધતિ તરીકે યાદ કરવામાં આવશે. અંબાણી બંધુઓએ એક બીજાની કારકિર્દીની શરૂઆતમાં એકબીજાના ભાગીદાર બનીને કરી હતી. જેનું નામ એકવાર અનિલ અંબાણીએ એક વિચાર અને બે શરીર નામ આપ્યું હતું. પરંતુ ધીરુભાઇ અંબાણીના અવસાન બાદ બંને ભાઇઓ વચ્ચે તકરાર વધતી ગઈ.

શરૂઆતમાં તે બંનેએ તેમના સંબંધિત વ્યવસાય સામ્રાજ્યોને અલગ કરી લીધા અને પછી એક બીજાના વ્યવસાયિક દુશ્મન પણ બની ગયા. ત્યારથી આ બંને ભાઈઓ વચ્ચે દુશ્મની ભારતના અર્થતંત્રના ઇતિહાસમાં ક્યારેય ન ભૂલવા વાળું અધ્યાય બની ગઈ છે.

નરેન્દ્ર મોદીના સત્તામાં આવ્યા પછી મુકેશ આગળ વધતો ગયો

2014 માં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ હિંદુ રાષ્ટ્રવાદના નેતા તરીકે દેશનું શાસન સંભાળ્યા પછી મુકેશ અંબાણીનું નસીબમાં અચાનક વૃદ્ધી આવવા લાગી. જ્યારે અન્ય ઉદ્યોગપતિઓ જેમાં અનિલ અંબાણી પણ સામેલ હતા, તેમની સંપત્તિ અને વ્યવસાય ઘટવા લાગ્યા. તેના વિષે અનિલ અંબાણી, મુકેશ અંબાણી અથવા તેમની કંપનીઓના વડાઓ પાસેથી ટિપ્પણી માંગવામાં આવી ત્યારે કોઈએ પ્રતિક્રિયા આપી ન હતી.

જોકે કોર્ટની તારીખ આવતા આવતા સુધી બંને ભાઈઓ વચ્ચે સમાધાન થયું ન હતું. જોકે અંબાણી પરિવારને નજીકથી જાણતા લોકો એમ કહેતા રહ્યા કે બંને ભાઈઓ વચ્ચેની વાતો સ્વચ્છ વાતાવરણમાં થઈ રહી છે, પરંતુ ઉદ્યોગ જગત સાથે સંકળાયેલા સૂત્રોનું માનવું છે કે એવું કંઈ નથી. બાદમાં અનિલ અંબાણીએ મુકેશ અંબાણીની મદદ માંગવી પડી.

ધીરુભાઇએ ગ્રાહકની નાડી તપાસીને શરુ કરી કંપની

અંબાણી ભાઈઓની કહાની કોઈ પરીઓની વાતો જેવી લાગે છે. ધીરુભાઇ, જેણે ગુજરાતના નાના શહેરમાં ગેસ સ્ટેશન પર એટેન્ડન્ટ તરીકે કામ કર્યું હતું, તેમણે 1970 ના દાયકાની શરૂઆતમાં જ ગ્રાહક બજારની નાળ કબજે કરી લીધી હતી. જ્યારે તેઓએ નાયલોન, પોલિએસ્ટર અને અન્ય કૃત્રિમ સામગ્રીની સપ્લાય કરવાનું શરૂ કર્યું હતું, જે તે સમયે ભારતમાં ખૂબ ઓછું બનતું હતું.

તેમણે 1973 માં ટ્રેડિંગ હાઉસ તરીકે રિલાયન્સની સ્થાપના કરી અને ધીરે ધીરે તેનું કાર્યનો વિસ્તાર કર્યો. તેને એક ફાઇબરનું મેન્યુફેક્ચરિંગ સેન્ટર બનાવી દીધું. ત્યાર પછી તે ઓઇલ રિફાઇનરીના ક્ષેત્રમાં આવી ગયા અને 80 ના દાયકાના અંત સુધીમાં આ કંપની બજારમાં છવાઈ ચુકી હતી. તે રસાયણનું એકમાત્ર ઉત્પાદન કેન્દ્ર બની ગયું હતું.

અમલદાર સાથે સંબંધ બનાવીને ધીરુભાઇએ ધંધો વધાર્યો

વ્યવસાયની દુનિયામાં ધીરુભાઇ અથવા ધીરજલાલ શરૂઆતમાં માત્ર એક ફેક્ટરીના સંચાલક તરીકે ઓળખાતા હતા. 1990 ના દાયકા પહેલા સુધી ભારતમાં કંપનીઓ અને કહેવાતા લાઇસેંસ રાજનો ભય ફેલાયેલો હતો. આ ઉપરાંત નિકાસમાં ક્વોટા, પરમિટની આવશ્યકતાઓ અને ભાવ નિયંત્રણ જેવા પરિબળો અર્થતંત્રને પોતાની પકડમાં લઈને બેઠા હતા. ધીરુભાઈની સૌથી ખાસ વાત એ હતી કે તે હંમેશાં લોકો કરતા એક પગથિયું આગળ વિચારતા હતા.

શરૂઆતના દિવસોમાં રિલાયન્સમાં કામ કરી ચુકેલા લોકોના જણાવ્યા મુજબ ધીરુભાઇએ દિલ્હીની બહાર ઓફિસનું મકાન બનાવ્યું, જેમાં તેમણે નિવૃત્ત અમલદારને નોકરીમાં રાખ્યા. તેમણે વરિષ્ઠ અધિકારીઓનાં બાળકોને શોધી કાઢ્યા, જેથી તેમને રિલાયન્સ દ્વારા આપવામાં આવેલી સ્કોલરશીપ પૂરી પાડીને વિદેશ અભ્યાસ માટે મોકલી શકાય.

દિવાળીમાં મીઠાઈ અને સોનાના સિક્કાની પરંપરા

રિલાયન્સના એક ભૂતપૂર્વ કર્મચારીએ જણાવ્યું હતું કે દિવાળી દરમિયાન પસંદગીના મંત્રાલયોના બાબુને મીઠાઈના ડબ્બા અને તેની સાથે સોના અને ચાંદીના સિક્કા મોકલવાની પ્રથાની શરુઆત ત્યારથી થઇ હતી. તેના દ્વારા તે લોકોને સમજી શકતા હતા કે તેના સિનિયર બાબુ કયા પ્રોજેક્ટ ઉપર કામ કરી રહ્યા છે. અથવા તેમના મનમાં શું ચાલે છે? મુકેશ અંબાણીનો જન્મ 1957 માં અને અનિલ અંબાણીનો જન્મ 1959 માં થયો હતો. અને ધીરુભાઈએ તેમને ઉછેરવામાં કોઈ કસર છોડી ન હતી અને નાનપણથી જ તેમાં ધંધાની દુનિયામાં સફળ રહેવાના બીજ વાવ્યા.

અનિલ અંબાણીએ જણાવ્યું હતું કે અઠવાડિયાના અંતિમ દિવસોમાં, તેમના પિતા બંને ભાઈઓને ક્યાંક બહાર લઈ જઈને કંઈક એવું કામ કરવાની વાત કરતા હતા, જેનાથી કંઈક પ્રોત્સાહન મળતું રહેતું હતું.

જ્યારે પહેલો પરિવારના સમારંભ મુકેશના લગ્નથી થયો

શરૂઆતથી જ કોઈને શંકા નહોતી કે આ બંને ભાઈઓ આગળ જઈને રિલાયન્સનો પારિવારિક વ્યવસાય સંભાળશે. અને એવું જ બન્યું. બંને ભાઈઓએ 25 વર્ષની આસપાસ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાઓ નિભાવી હતી. મુકેશને રિલાયન્સની સુવિધાઓમાં મેનેજરની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.

જ્યારે અનિલ અંબાણીને સરકારી અધિકારીઓ, રોકાણકારો અને પ્રેસ સાથે વ્યવહાર કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. બંનેની ભૂમિકા તેમના વ્યક્તિત્વ અનુસાર હતી. મુકેશ હંમેશા ઇન કર્યા વગર શર્ટ પહેરતો હતો અને તેના લગ્ન પણ 27 વર્ષની ઉંમરે પિતા દ્વારા પસંદ કરેલી પુત્રવધુ સાથે થયા હતા.

અનિલ ફેશનેબલ હતો, મુકેશ અંબાણી સાદા હતા.

શરૂઆતના દિવસોમાં, તે મોટાભાગે સાંજે ઘરે જૂની હિન્દી સિનેમા જોતા હતા. જ્યારે અનિલ અંબાણી બની ઠનીને સારા શૂટ અને સારી હેરસ્ટાઇલમાં રહેતા હતા. જે સરળતાથી બોમ્બેના કોઈપણ ભીડનો ભાગ બની જતા હતા. અને સાથે જ તેની મિત્રતા બોલિવૂડના દિગ્ગજો સાથે પણ થવા લાગી. તે ક્યારે ક્યારે તેમના કોર્પોરેટ જેટમાં લિફ્ટ આપતા હતા. જ્યારે અનિલ અંબાણીએ 31 વર્ષની વયે ટીના સાથે લગ્ન કર્યા હતા, ત્યારે તેમના માતાપિતાએ જાહેરમાં આ લગ્ન અંગે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી.

એક તરફ, મુકેશ અંબાણી જાહેર કાર્યક્રમોમાં ભાગ્યે જ જોવા મળ્યા હતા, બીજી તરફ, અનિલ અંબાણી લગભગ દર વર્ષે રિલાયન્સના હેડક્વાર્ટરમાં પત્રકારો સાથે વ્યસ્ત રહેતા હતા. અથવા તેમની કંપનીની સ્થિતિ અને દિશાની ચર્ચા કોઈ ચાર રસ્તા ઉપર કોઈ ચાટ ખાતા ખાતા વાતચીત કરતા કરતા નક્કી કરતા હતા.

ધીરુભાઇ જીવતા રહ્યા ત્યાં સુધી દબાયેલો હતો મતભેદ

2001 સુધીમાં, રિલાયન્સ તમામ દ્રષ્ટીએ કોર્પોરેટ જગતની એક મોટી હસ્તી બની ગયા હતા અને તેનો ફેલાવો નાણાકીય સેવાઓ, વીજળી જનરેશન અને ટેલિકમ્યુનિકેશન્સ તેમજ ઓઇલ રિફાઇનિંગ કામગીરીમાં એટલો વધી ગયો હતો કે તેની સીધી અસર રાષ્ટ્રીય વેપાર ખાધ ઉપર પડવા લાગી. બંને અંબાણી ભાઈઓ વચ્ચે સંઘર્ષ અથવા અણબનાવના સમાચારો તેમના પિતા જીવતા હતા ત્યાં સુધી દબાઈ રહ્યા.

પરંતુ વર્ષ 2002 માં ધીરુભાઇના 69 વર્ષની વયે અચાનક અવસાન થતાં આવનારા દિવસોમાં અણસાર આવી ગયો હતો. કારણ કે તેમનો અનુગામી કોણ પસંદ કરશે તે અંગે કાઈ નક્કી કર્યું ન હતું. ધીરુભાઇના હૃદયમાં શું છે? તે લોકોને ખબર પણ ન હતી.

જ્યારે મુકેશ અધ્યક્ષ અને અનિલ વાઇસ ચેરમેન બન્યા

બંને ભાઈઓએ વય ધોરણ બનાવ્યું અને તે મુજબ મુકેશ રિલાયન્સના અધ્યક્ષ અને અનિલ વાઇસ ચેરમેન બન્યા. ધીરે ધીરે, આ બંનેમાં તિરાડો વધતી ગઈ. બધાને લાગ્યું કે બંને પોતપોતાના સ્તરે સ્વતંત્ર નિર્ણય લઈ રહ્યા છે. મુકેશને સૌથી વધુ ગુસ્સે ત્યારે આવ્યો હતો, જયારે અનિલ અંબાણીએ તેમની સલાહ લીધા વિના વીજ ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટની જાહેરાત કરી દીધી.

અનિલ અંબાણીએ ત્યારે ગુસ્સો આવ્યો હતો, જ્યારે મુકેશ અંબાણીએ કાંઈ જણાવ્યા વગર રિલાયન્સના શેર અને તેના મેનેજમેન્ટમાં કુટુંબનો હિસ્સો ફરીથી ગોઠવ્યો હતો. મુકેશે પોતાને એક નિર્વિવાદ બોસ માનવા લાગ્યા હતા. જ્યારે અનિલ પોતાને કોઈથી ઓછા માનતા ન હતા.

ધીરુભાઇના અવસાન બાદ વિવાદ જાહેર થયો

બંને ભાઇઓ વચ્ચેની તકરાર ધીરુભાઇના મૃત્યુના બે વર્ષ બાદ જાહેર થઈ હતી. રિલાયન્સના બોર્ડ દ્વારા એક દરખાસ્ત પસાર કરાઈ, તેમાં એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે અનિલ અંબાણી હવે અધ્યક્ષના અધિકાર હેઠળ તમામ કામ કરશે. અનિલ સાથે સંકળાયેલા વ્યવસાયિક મિત્રોના જણાવ્યા મુજબ અનિલને એ વાત ન ગમી. તેમણે તે પોતાનું અપમાન સમજ્યા. તેનાથી એક પ્રકારનું અંબાણી પરિવારમાં ગૃહયુદ્ધ શરુ થઇ ગયું.

જ્યારે નાણામંત્રીને કરવી પડી દખલ

એકવાર તો અનિલ અંબાણીએ રિલાયન્સના નાણાકીય નિવેદન ઉપર એવું કહીને હસ્તાક્ષર કરવાનો ઇનકાર કરતાં કહ્યું કે તેમાંના તમામ ખુલાસા અડધા અધૂરા છે. એક સમય તો એવો આવ્યો કે ભારતના નાણાં પ્રધાનને અપીલ કરવી પડી હતી કે બંને ભાઈઓએ તેમના મતભેદોનું આંતરિક સમાધાન કરવું જોઈએ.

જયારે મામલો હદથી આગળ વધી ગયો, ત્યારે પરિવારના વડા કોકિલાબેન વચ્ચે બચાવમાં આવ્યા હતા. 2005 માં તેમણે એક નિવેદન બહાર પાડ્યું હતું કે બંને ભાઈઓએ પારસ્પરિક સંમતિથી પારિવારિક અને વ્યવસાયિક જવાબદારીઓને પૂર્ણ કરવા માટે આ મામલો ઉકેલી લીધો છે.

2007 માં અનિલ દેશનો ત્રીજો ધનિક ઉદ્યોગપતિ બન્યો

મુકેશને ધીરે ધીરે વધી રહેલા રિફાઇનરી અને પેટ્રો કેમિકલ બિઝનેસમાં હક મળ્યા. જ્યારે અનિલને લાંબા ગાળાની નાણાકીય સેવાઓ વીજ ઉત્પાદન અને ટેલિકમ્યુનિકેશન્સનું સામ્રાજ્ય મળી ગયું છે. આ ભારતના કોર્પોરેટ જગતનું સૌથી મોટું વિભાજન હતું. 2007 માં ફોર્બ્સ આઈડિયામાં પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલ મુજબ, અનિલની કુલ સંપત્તિ ત્રણ ગણી વધીને 45 અબજ ડોલર થઈ ગઈ, જેનાથી તે દેશનો ત્રીજો ધનિક નાગરિક બની ગયો.

જયારે તે સમયે તેના ભાઈ મુકેશની કુલ સંપત્તિ 49 બિલીયન ડોલર હતી. તેના હાથમાં આટલા પૈસા આવેલા જોઈને અનિલે ફિલ્મ નિર્માણમાં પણ હાથ અજમાવ્યો, જેમાં તેણે સ્ટીવન સ્પીલબબર્ગને ટેકો આપ્યો.

અનિલની સમસ્યાઓની શરૂઆત ફિલ્મ જગતથી થઈ

કેટલીકવાર અનિલ અંબાણી ફિલ્મની સ્ક્રીન માટે મુંબઇના તમામ ચુનંદા લોકોને તેમના ઘરે બોલાવતા હતા. જ્યારે મુકેશ આ તમામ બાબતોથી દૂર હતો. આ સિલસિલો આમ તો દસ વર્ષ સુધી ચાલતો રહ્યો. પરંતુ પછી અનિલને ધંધામાં તકલીફો આવવા લાગી. પાવર પ્રોજેક્ટ્સ નિષ્ફળ થવા લાગ્યા. તેઓએ ફરીથી રાષ્ટ્રીય સ્તરે મોબાઇલ નેટવર્ક સ્થાપિત કરવું પડ્યું. જો કે તે સમયે મુકેશ અંબાણીની કંપની જે તે સમયે 40 બિલીયન ડોલરની કમાણી કરી રહી હતી, તેમણે એક તક જોઈ. આ તે સમય હતો જ્યારે મુકેશની નજર ટેલિકમ્યુનિકેશન્સ ઉપર પડી.

2016 માં જિઓની રજૂઆતે એક બીજો આરઆઈએલનો પાયો નાખ્યો

જ્યારે ભારતની અડધી વસ્તી પાસે જ મોબાઇલ ફોન હતો, 2016 માં, તેઓએ જિઓનું લોન્ચિંગ અને અન્ય કંપનીઓની તુલનામાં સૌથી સસ્તી ટેરિફ રજૂ કરી. તે સમયે લોકાર્પણ દરમિયાન, મુકેશે કહ્યું હતું કે મોબાઈલ ઇન્ટરનેટ એ માનવ વિકાસનું એક મોટું સાધન બનવા જઈ રહ્યું છે અને અમે અમને ભાગ્યશાળી માનીએ છીએ કે 125 કરોડની વસ્તીના વિકાસના ભાગીદાર બનવા જઈ રહ્યા છીએ.

આ એ પ્રકારનો પ્રયોગ હતો. જે ધીરુભાઈએ આરઆઇએલનો પાયો નાખીને કર્યું. આજે આરઆઈએલ દેશની સૌથી મોટી કંપની છે, જ્યારે જિઓનું વેલ્યુએશન ફક્ત ચાર વર્ષમાં 5 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ થઈ ગયું છે.

જિઓની સફળતાએ ધીરુભાઈના શરૂઆતના દિવસો યાદ કરાવ્યા

જિઓનું લોકાર્પણ અને તેની સફળતાએ ધીરુભાઇના શરૂઆતના દિવસોની યાદ અપાવી દીધી. જિઓનું સ્પેક્ટ્રમ ઓછી જાણીતી કંપની ઇન્ફોટેલ બ્રોડબેન્ડ દ્વારા ખરીદ્યું હતું. તે થોડા કલાકો પછી પ્રાપ્ત કરી. ત્રણ વર્ષથી ઓછા સમયમાં જ ટ્રાઇએ નિયમોમાં ફેરફાર કર્યા અને કહ્યું કે ડેટા સાથે વોઈસ કોલ્સ માટે સ્પેક્ટ્રમનો ઉપયોગ થવો જોઈએ. જો આ જોગવાઈ ઓકશનના સમયમાં કરવામાં આવી હોત, તો લોકોના ઓડિટર્સનું માનવું છે કે તેની કુલ કિંમત 2.7 અબજ ડોલરથી 533 મિલિયન ડોલર વધુ હોત.

શરૂઆતમાં તો બીટા પરીક્ષણ દરમિયાન તેની સેવા ગ્રાહકો માટે મફત હતી. જેના કારણે અન્ય નેટવર્ક પ્રદાતાઓએ જિઓ ઉપર અવ્યવહારુ રીતે વેપાર કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. જોકે, જિઓએ આ આરોપને નકારી દીધો હતો. પરંતુ તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે સેલ્યુલર ઓપરેટરોમાં ભાવયુદ્ધની શરૂઆત થઈ ગઈ. અનિલની માલિકીની રિલાયન્સ ઇન્ફોકોમ, જે પહેલાથી જ સંકટમાંથી પસાર થઈ રહી હતી વધુ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ ગઈ હતી.

ટેલિકોમમાં મુકેશને અનિલને એક હરીફ માન્યો

મુકેશની વ્યૂહરચનાથી વાકેફ વ્યક્તિ અનુસાર, તે એ જાણતા હતા કે જિઓ તેના ભાઈની ટેલિકોમ કંપનીને કચડી નાખશે. આ વ્યક્તિના કહેવા મુજબ, મુકેશ અંબાણીએ અનિલને એક નાના ભાઈ તરીકે નહીં પરંતુ હરીફ તરીકે જોયો હતો.

પરિણામ એ આવ્યું કે જિઓ આકાશની ઉંચાઈ ઉપર ચડી ગઈ અને રિલાયન્સ કમ્યુનિકેશનને વર્ષ 2019 માં નાદારી માટે અરજી કરવી પડી. આ કેસ કોર્ટમાં પહોંચ્યા પછી ઉદ્યોગપતિ તરીકે અનિલ અંબાણીની છબીને કલંકિત કરવામાં આવી હતી. અનિલને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવે તે પહેલાં સમાધાનનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો અને બંને ભાઈઓ એક સોદા ઉપર પહોંચી ગયા.

આ વિશે એક પ્રેસ નોટ જારી કરીને અનિલે તેમના મોટા ભાઈને કૌટુંબિક મૂલ્યોના ડિફેન્ડર ગણાવ્યા.

નરેન્દ્ર મોદીનું રાજ મુકેશ માટે નસીબદાર સાબિત થયુ

જાણકાર લોકો કહે છે કે તેના બદલામાં, અનિલ અંબાણીએ કંપનીની ઓફિસ બિલ્ડિંગ 99-વર્ષના લીઝને આત્મસમર્પણ કરી દીધી. અનિલની પ્રેસ નોટમાં એક ટિપ્પણી હતી, પરંતુ તે તેના વિષય ઉપરથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે મુકેશ તરફથી જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. નરેન્દ્ર મોદીનો શાસન મુકેશ માટે ખૂબ ભાગ્યશાળી સાબિત થયુ છે. કારણ કે મોદી જે ભારતને આધુનિક અને રોકાણને અનુકૂળ બનાવવા માંગે છે, તેનું મુકેશની કંપની સારી રીતે પાલન કરી રહી છે.

મોદીને મળવા માટે મુકેશે કોઈ એપોઇન્ટમેન્ટ લેવી પડતી નથી.

નિષ્ણાતો કહે છે કે મુકેશ અંબાણીએ 1990 ના દાયકામાં મોદીની સાથે સંબંધો સ્થાપિત કરવાની શરુઆત કરી હતી, જ્યારે તેઓ પાર્ટીના નાના કાર્યકર હતા. મુકેશના પારિવારિક મિત્રો એ પણ નિર્દેશ કરે છે કે તેને ક્યારે પણ મોદીને મળવા માટે દરખાસ્તની જરૂર પડતી નથી, પરંતુ મોદી તેમને સમયાંતરે તેમના નિવાસ સ્થાને સલાહ ચર્ચા માટે બોલાવતા રહે છે.

મુકેશે મોદીની રાષ્ટ્રવાદી નીતિઓને આગળ વધારી

ગયા વર્ષે, જ્યારે મોદી સરકારે મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા કાશ્મીર રાજ્યમાંથી વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો છીનવી લીધો હતો, ત્યાર પછી જ રિલાયન્સે પોતાના ટોપ 25 અધિકારીઓને જમ્મુ-કાશ્મીર મોકલીને ત્યાં રોકાણની સંભાવનાઓ તપાસવાના કામ ઉપર લગાવી દીધા. મુકેશ હંમેશાં તે પહેલને આગળ વધારે છે, જે મોદીની રાષ્ટ્રવાદી નીતિઓમાં સામેલ રહે છે. મુકેશની ધંધાકીય વર્તુળોમાં સફળતાથી લોકોમાં આનંદ અને ડર બંનેનું વાતાવરણ સર્જાયું છે.

મુંબઈમાં તાજેતરમાં મળેલી એક બેઠકમાં એક ખૂબ મોટા વકીલે ભારતના સૌથી ધનિક વ્યક્તિ વિશે ટિપ્પણી કરવાનો એવું કહીને ઇનકાર કરતાં કહ્યું કે દિવાલોને પણ કાન હોય છે.

આ માહિતી મનીભાસ્કર અને અન્ય નેશનલ ન્યુઝ એજન્સીઓના ન્યુઝ આર્ટિકલ માંથી સંપાદન કરી લીધેલ છે.