લગ્ન તો કર્યા હશે પણ પીઠીથી લઈને લગ્નની દરેક વિધિનું શું મહત્વ છે એ વિશેની આ ઇન્ટરેસ્ટિંગ વાતો વાંચી નઈ હોય

આજે આપણે લગ્ન દરમિયાન કરવામાં આવતી અલગ અલગ વિધિઓ અને તેના મહત્વ વિષે આ લેખના માધ્યમથી જાણીશું. જેથી આપણે આપણી સંસ્કૃતિ અને રીતિ-રીવાજો વિષે વિગતવાર માહિતી મેળવી શકીએ.

ગણેશ સ્થાપના : એ તો તમે જાણતા જ હશો કે, ગણપતિ એટલે ગણોના પતિ, ગણોના ધણી. ગણેશ ભૂતપ્રેતના સેનાનાયક છે, બુદ્ધિના દેવતા છે, ગણેશજી જ્ઞાનીજનોમાં ઉત્તમ જ્ઞાની છે, અને ચોસઠ કળામાં નિપુણ અને વિઘ્નહર્તા છે. એટલા માટે આપણે લગ્નમાં સૌથી પહેલા ગણેશજીની સ્થાપના કરીએ છીએ, અને તેમને પ્રાર્થના કરીએ છીએ કે, તે આપણા બધા વિઘ્ન દૂર કરે અને ગણપતિ માફક ભારે પગ રાખીને આ અઘરું કામ પાર પાડવાની શક્તિ આપે.

માણેક સ્તંભ : લગ્નની રસમમાં સૌથી પહેલા આપણે માણેક સ્તંભ રોપીએ છીએ પણ તેનું મહત્વ શું છે? તે ઘણા ઓછા લોકોને ખબર હશે. માણેક સ્તંભ એ ભગવાન બ્રહ્માજીનું પ્રતિક છે. માણેક સ્તંભની ઉપરની બાજુએ ચાર ખીલીઓના ટુકડાઓ હોય છે, જે ભગવાન બ્રહ્માજીનું મસ્તક છે. આપણે બ્રહ્માજીને વિનવીએ છીએ કે, દક્ષિણ દિશાએ તમને પહેલા બેસાડયા, અમારા ઘરની બધી મુશ્કેલીઓ દૂર કરજો. એટલે આપણે માણેક સ્તંભ સૌથી પહેલા રોપીએ છીએ.

લીલા તોરણ બાંધવાનું મહત્વ : માણેક સ્તંભ રોપ્યા પછી ઘરના દરવાજે આશોપાલવ અથવા આંબાના લીલા પાનનું તોરણ બાંધવામાં આવે છે. તોરણ એટલે મુખ્ય દરવાજાની હદ એવો અર્થ થાય છે. આસોપાલવનું તોરણ લગાવવાથી દરેક કાર્ય કોઈ પણ વિધ્ન વિના સારી રીતે પાર પડી જાય છે. વર અથવા કન્યા તોરણે આવી પહોંચે એટલે ત્યાં તેમનો આદર સત્કાર કરવામાં આવે છે. આમ લગ્નવિધિમાં તોરણ એટલે વર અથવા કન્યાનો આદરસત્કાર કરવાનું સ્થળ એમ કહી શકાય.

મહેંદી : દરેક સ્ત્રીના જીવનમાં રહેલા રંગોમાંથી આ એક રંગ સૌથી ખાસ હોય છે. કહેવાય છે કે, લગ્નમાં એક્સપર્ટ મહેંદી મુકવા આવે છે, પણ જો કોઈ ખુશાલ પરિણીત સ્ત્રી કન્યાના હાથમાં મહેંદી લગાવે, તો તે સૌથી શુભ માનવામાં આવે છે. મહેંદીનો રંગ ઘેરો હોઈ એમ પ્રેમ પણ વધારે હોય છે. એવું માનવામાં આવે છે અને કહેવાય છે કે, મહેંદીની ઠંડકથી લગ્નનો તણાવ પણ ઓછો થઈ જાય છે, અને સ્ત્રીઓની સુંદરતામાં ચાર ચાંદ લગાવી દે છે. હા સ્ત્રીઓના જીવનમાં મહેંદી તેમની સુંદરતાનો એક મહત્વનો ભાગ હોય છે.

પીઠી : દુર્વા ઘાસને પીઠીની રસમમાં નિભાવીને વર વધુને તેમના આવનારા જીવનમાં પ્રેમ રહે, લડાઈ ઝગડો ના રહે એવા આશીર્વાદ આપવામાં આવે છે. પહેલાના સમયમાં જયારે કોસ્મેટિક વસ્તુ અને બ્યુટી પાર્લર ન હતા, ત્યારે હળદરથી જ ત્વચા સુંદર રાખતા હતા. કહેવાય છે કે, પીઠીની રસમ પછી તેના કપડાં ક્યાંય પણ આમ તેમ ન નાખવા જોઈએ, કારણ કે એનાથી નજર લાગવાની સંભાવના વધી જાય છે. આજ છે પીઠીનું સાચું મહત્વ.

ચાર પોખણા : લગ્નના દિવસે જયારે વરરાજા જાન લઈને આવે છે, ત્યારે કન્યાની માતા દ્વારા વરરાજાને પોંખવામાં આવે છે. પોખણામાં ચાર લાકડાની દાંડીઓ હોય છે, જેને ઘોસરું, સાંબેલું, રવાઈ અને ત્રાગ કહેવામાં આવે છે.

ઘોસરું : કન્યાની માતા વરરાજાને ઘોસરાથી પોંખે છે અને કહે છે, ‘તમે મારી દીકરીને પરણવા આવ્યા છો, આ ઘોસરું જોઈ લ્યો હવે સંસાર રૂપી આ ગાડાને તમારે ચલાવવાનું છે.’

સાંબેલું : સંસાર માંડો છો તો ખંડાવું પણ પડશે, સુખ દુઃખના ભાગીદાર થવું પડશે.

રવાઈ : તમે અને મારી દીકરી બંને મળીને મન મંથન કરજો, સારા વિચારો પ્રાપ્ત કરજો અને સંતાનોને આપજો.

ત્રાગ : આ સંસાર માંડો છો તો દુઃખ પણ આવશે, એની પણ તૈયારી રાખજો.

સંપુટ : કન્યાની માતા વરને પોંખી લે પછી વર બે કોડિયાં સંપુટને પગ તળે ભાંગીને માયરામાં પ્રવેશ કરે છે. તેના દ્વારા વર કહેવા માંગે છે કે, તમારી ચેતવણી હું સમજ્યો છું, હવે હું મારા એકલાની આશા અરમાનો પર નહિ ચાલુ. હું અહીંયા તેનો ભાંગીને ભુક્કો કરું છું. હવેથી અમારા બંનેની આશા ઈચ્છા અને અરમાનો એક જ હશે, અને તેજ પ્રમાણે અમે બંને પતિ પત્ની અમારી જીવનયાત્રા કરીશું.

જવ તલ હોમવાનું મહત્વ : પિતા પછી દીકરીની બધી આશા તેના ભાઈ સાથે જ હોય છે, એટલે જ ભાઈ પોતાની બહેનને વચન આપે છે કે, તારા ઘરમાં કોઈ પણ જરૂર પડે તો હું તારી સાથે છું. આમ જવ તલ એ એક અનાજનું પ્રતિક છે, જે ભાઈ બહેનને પૂરું પાડે છે.

કન્યા (દુલ્હન) : પપ્પાની લાડકીમાંથી કોઈની પત્ની બનવા જઈ રહી છું, સજી સોળ શણગાર સૌથી સુંદર નારી બનવા જઈ રહી છું, જોયું હતું જે સપનું નાનેથી મેં, એ આજે પૂરું થવા જઈ રહ્યું છે, મમ્મીનો પ્રેમ, બહેનની વાતો, ભાઈનો ઝગડો અને સખીઓનો સાથ છોડવાનું દુઃખ તો છે પણ મંડપમાં બેસીને એમનો હાથ પકડીને ચાર ફેરા ફરવાની ખુશી પણ છે, હા હું આજે દુલ્હન બનવા જઈ રહી છું.

ચાક વધાવવાનું મહત્વ : ઘરમાં જયારે લગ્ન હોય ત્યારે વર વિવાહના દિવસે સવારે માણેક સ્તંભ રોપ્યા પછી બધી સ્ત્રીઓ કુંભારના ઘરે ચાક વધાવવા જાય છે. પણ શું તમે જાણો છો તેઓ એવું શું કામ કરે છે? તેનું મહત્વ શું છે? જણાવી દઈએ કે આ પરંપરા એટલા માટે છે કારણ કે, આપણે વર નવરાવવા માટે જે માટીના ઘડા લઈએ છીએ, તે ઘડા બનાવનાર કુંભારનો આભાર માનવાની આ એક રીત છે. તેના ચાકડાને કંકુ ચોખાથી વધાવવામાં આવે છે. જોકે હવે આ પરંપરા ફક્ત એક રિવાજ બનીને રહી ગઈ છે.

હસ્તમેળાપ : લગ્ન વિધિનું મુખ્ય અંગ હસ્તમેળાપ છે. તેમાં માં બાપ પોતાની પુત્રીનો હાથ વરરાજાને સોંપે છે. વરરાજા તેનો સ્વીકાર કરે છે અને તે હસ્તમેળાપ ના રહીને મન મેળાપ થઈ જાય છે. આ વિધિથી વર વધુના શરીરમાં એક અનોખી ખુશી ઉત્પન્ન થાય છે.

ચાર મંગળ ફેરા : લગ્નના ચાર ફેરાએ પુરુષાર્થના ફેરા છે. તે ચાર પુરુષાર્થ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ છે. તે ધર્મ શાસ્ત્રોનું પણ ચિંતન છે. ચાર ફેરા ફરવામાં પ્રથમ ત્રણ ફેરામાં પુરુષ આગળ હોય છે, અને ચોથા ફેરામાં સ્ત્રી આગળ હોય છે.

પહેલા ત્રણ ફેરાના ત્રણ પુરુષાર્થ : (1) જેમાં પત્ની ધર્મ માર્ગ ઉપર પતિની પાછળ ચાલે છે? (2) પોતાનો સંસાર સુખ અને સંતોષથી ચાલે એટલું ધન કમાવું. (3) અને લગ્ન જીવનના સંયમ પૂર્વકના હક્ક, આ ત્રણેયમાં પુરુષ આગળ હોય છે અને પત્ની એને અનુસરે છે. કારણ કે સ્ત્રી એ શરમનું પ્રતીક છે. અને વંશ-વૃદ્ધિ માટે હંમેશા સ્ત્રી પાછળ રહે છે.

(4) ચોથો ફેરો મોક્ષનો હોય છે, જે પોતાની મરજી પ્રમાણે મળતો નથી. એ તો પોતાના ભાગે આવેલી ફરજોના ભાગ રૂપે જ મળે છે. સેવા અને પરિવાર તરફના પ્રેમ અને એકતા દ્વારા જ મળે છે. અને એમાં સ્ત્રી આગળ હોય છે, કારણ કે સહનશીલતા, સદાચાર, શીલ સેવા અને પ્રેમ એ મુખ્યત્વે સ્ત્રીના ગુણ છે. એટલે મોક્ષના માર્ગ પર એ પુરુષ કરતા આગળ હોય છે.

ચાર મંગળ ફેરાની વાત ઘણી અજીબ છે. તેમાં મને ઘણી જ ગમતી વાત એ છે કે, પત્ની ધર્મમાં, અર્થમાં અને કામમાં પતિનો સાથ આપે છે, પણ મોક્ષમાં પત્ની આગળ ચાલે છે. આનાથી મોટું સ્ત્રીનું સમપર્ણ શું હોઈ શકે.

પહેલા મંગળ ફેરામાં કંકુનું દાન અપાય છે. (સુહાગનું પ્રતિક)

બીજા મંગળ ફેરામાં ચાંદીનું દાન અપાય છે. (શુદ્ધતાનું પ્રતિક)

ત્રીજા મંગળ ફેરામાં સોનાનું દાન અપાય છે. (સમૃદ્ધિનું પ્રતિક)

ચોથા મંગળ ફેરામાં કન્યાનું દાન અપાય છે. (જે સર્વ દાનોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાયું.)

મીંઢોળ : સંસ્કૃતમાં મદન ફળ તરીકે જાણીતું મીંઢોળ લગ્ન સમયે વર કન્યાના હાથે માણેક સ્તંભ પર બાંધવામાં આવે છે. મીંઢોળ હાથની મુખ્ય નાડી પર બાંધવાથી રોમ છિદ્રો દ્વારા ઝેરી પદાર્થને દૂર કરે છે, અને હસ્ત મેળાપ વખતે વર કન્યાના શરીરમાં ઉત્તેજના અને કામવૃત્તિ ઉત્પન્ન ના થાય તે માટે લગ્ન સમતે તેને બાંધવામાં આવે છે.

છાબનું મહત્વ : છાબ એ એક ઉપહાર છે જે વરપક્ષ તરફથી મળે છે. તેને જોણું કહેવામાં આવે છે. તેમાં સ્ત્રીઓના જીવનમાં આવતા સાત મુખ્ય સારા પ્રસંગ માટે સાત સાડીઓ આપવામાં આવે છે, એને છાબ કહેવાય છે.

સાત સાડીઓ :

(1) જોણાની ચૂંદડી.

(2) દસ્વાલું – એટલે રિસેપ્શનમાં પહેરવાની સાડી.

(3) ફાગણીયું – જે હોળીમાં પહેરાતું પીળા રંગનું હોય છે તે.

(4) દિવાળી નિમિતે અપાય તે.

(5) સાકર કંકુની શુકનની સાડી.

(6) વડ સાવિત્રી સાડી જે લગ્ન બાદના તહેવારો પર પહેરવામાં આવે છે.

(7) ઘાઘરી થાપડી – આ સાડી લગ્ન પહેલા આપવામાં આવે છે.

કન્યાદાન : કન્યા એ કોઈ વસ્તુ નથી કે જેનું દાન કરાય, એ તો માતા પિતાનું એક અંગ છે. કન્યાદાન કરવું એ દુનિયાનું સૌથી મોટું પુણ્ય અને સોના ચાંદી કરતા પણ મોંઘુ દાન છે, જેમાં વરરાજાના હાથમાં બાપ પોતાની દીકરીનો હાથ મૂકે છે અને કહે છે કે, આ કન્યાદાનનો સ્વીકાર કરો. અને વરરાજા ત્રણ વાર ‘હા સ્વીકાર કર્યો’ કહે છે. આથી કન્યાના બાપને વિશ્વાસ બેસી જાય છે કે, મારી દીકરીને પણ જમાઈ મારા જેટલી જ સાચવશે. હા કન્યાદાનએ સૌથી મોટું દાન છે.