શ્યામ ક્યારેક ખૂબ સુંદર હતું ભારતમાં, હવે કેમ નહિ?

ભારતમાં ગોરા બનવનારી ક્રીમની માર્કેટ વેલ્યુ ૪૫૦ મીલીયન ડોલરની થઇ ગઈ છે. આપણે આપણી મહેનત, અમારા પરિશ્રમના ૪૫૦ મીલીયન ડોલર ગોરા બનાવવા વાળી વિદેશી કંપનીઓને આપી દીધા, જેથી તે આપણેને આપણી જાત ઉપર વધુ શરમાવાનું શીખવી શકે.

‘જો સ્ત્રીઓ જેવી છે, તેવી જ પોતાને પ્રેમ કરવા લાગે તો અબજો ડોલરના તે કોસ્મેટિક બિજનેશનું શું થશે, જેનો સંપૂર્ણ નફો એ વાત ઉપર અટકેલો છે કે તમે જેવા છો તેવા બરોબર નથી, અમે તમને જણાવીશું કે તમારે કેવું હોવું જોઈએ.’

નાઓમી વુલ્ફ, ‘દ બ્યુટી મીથ’

૧૦ વર્ષ પહેલા અમે ગોવામાં રજા મનાવી રહ્યા હતા. એક પાર કંપનીની સ્પોન્સર્ડ ટ્રીપ હતી. એક મોટી કંપનીએ બોલાવ્યા હતા. ફાઈવ સ્ટારમાં રોકાયેલા. ગોવા ફરો, ફેની પીવો અને ઘરે ઘરે ફરીને આર્ટીકલ લખો કે ઓટ્સ આરોગ્ય માટે કેટલો જરૂરી છે. ત્યારે ભારતીય સમાજમાં કોઈ ઓટ્સનું નામ જાણતા ન હતા. મકાઇ-બાજરો-જૌ બધા જાણતા હતા. પોતાના ગામમાં ઉત્પન્ન થતા હતા. અમારું કામ હતું લખવું અને લોકોને વિશ્વાસ અપાવવો કે અત્યાર સુધી જીવન શું જીવ્યા, ઓટ્સ ન ખાધા તો શું કર્યું?

અને ૧૦ વર્ષ પછી કરોડો રૂપિયાની માર્કેટનું પરિણામ આપણી સામે છે. નાસ્તામાં ઓટ્સ ન ખાધા તો એવું લાગે છે ક્યાંક આરોગ્ય સાથે છેતરપીંડી તો નથી કરી રહ્યા.

૧૭ મી સદીના ઇકોનોમિસ્ટ એડમ સ્મિથે સૌ પહેલા આપી હતી, આ થીયરીનો પહેલા માલ બનાવો પછી તેનું માર્કેટિંગ. બજારે તે કર્યું. પહેલા પ્રોડક્ટ બનાવી, પછી તેની જરૂરિયાત ઉભી કરી અને પછી તે જરૂરિયાતના ગુલામ થઇ ગયા.

શું ગોરી ત્વચા હંમેશાથી આપની ઈચ્છા, આપણી જરૂરત હતી? શું ભારતીય સમાજમાં હંમેશા ગોરી છોકરીઓ વધુ સન્માન મેળવતી હતી? પ્રેમ, લગ્ન, રોમાન્સને વધુ યોગ્ય માનવામાં આવતી હતી? શું શ્યામ દીકરીઓની માતાઓ હંમેશા ચિંતામાં રહેતી હતી અને એવી કહેવતો હંમેશાથી આપણા સમાજમાં, જે મારી દાદી કહેતી હતી, “कथरी हो तो सुथरी, बिटिया हो तो उजरी.”

કેમ કે આપણા જુના સંસ્કૃત કાવ્યોમાં જે નાયિકાનું વર્ણન છે, તે શ્યામ વર્ણની છે. જયદેવના ‘ગીત ગોવિંદ’ની રાધા કૃષ્ણની જેમ “कथरी हो तो सुथरी, बिटिया हो तो उजरी.” શામળા છે. ‘અભિજ્ઞાન શાકુંતલમ’ ની શંકુતલા પણ ગોરી ન હતી. ‘મેઘદૂત’ માં યક્ષ જયારે મેઘના સાથે યક્ષિણીના સોંદર્યના વખાણ કરે છે તો કહે છે, ‘તે શ્યામ વર્ણ દેહ વાળી છે.’ અવભુતીના ‘ઉત્તર રામચરિત’ ની સીતા પણ શામળી છે. વાત્સ્યાયનના ‘કામસૂત્ર’ ની નાયિકાઓ શામળી દેહ વાળી છે. કામસૂત્રમાં તો એક આખું અધ્યાય છે તેની ઉપર.

તે લખે છે.

“श्याેम वर्णम सौंदर्यम भूतिम प्रतिमान अस्ति” એટલે શામળો રંગ સોંદર્યનો પ્રતિમાન છે.

તેનું સૌથી સારું ઉદાહરણ તો ભાનુભટ્ટની નેપાળી રામાયણમાં મળે છે, જેમાં શુર્પણખાને ગોરી વર્ણી અને સીતાને શ્યામ વર્ણી બતાવવામાં આવ્યા છે. શુર્પણખ બેડોળ ચરીત્ય વાળી સ્ત્રી છે અને સીતા સોંદર્ય અને ગરિમાનું પ્રતિક. આમ તો શુર્પણખાનું એ ચારીત્ય એક અલગ ચર્ચાનો વિષય છે. પરંતુ હાલમાં આપણા બધા પ્રાચીન સાહિત્યમાં ક્યાય સ્ત્રીની ગોરી ચામડીના વખાણ નથી મળતા. જો કે તેના નખ-શીખ સોંદર્યનું વર્ણનથી સાહિત્ય ભરેલું પડ્યું છે.

પછી એ ક્યારે કેમ બની ગયું કે શામળી છોકરીઓ દુ:ખ અને શરમમાં ડૂબી ગઈ. ત્વચાને ગોરી બનાવવા વાળી ક્રીમથી બજાર ઉભરી ગયું. દુલ્હનની જાહેરાત તેના કામ, નોકરી, વિચાર બુદ્ધીની કોઈ વાત કહેતા પહેલા એ જણાવ્યું કે તેની ચામડીનો રંગ ગોરો છે અને વરરાજાની જાહેરાત કાંઈ પણ ઇચ્છતા પહેલાએ ઈચ્છે કે છોકરી તો ગોરી જ હોવી જોઈએ.

એ ક્યારે થયું કે છોકરીઓ ટીવીનીએ જાહેરાતો ઉપર વિશ્વાસ કરી પોતાના કાળા રંગને સફેદ બનાવવામાં લાગી ગઈ. તે તાપથી બચાવવા વાળી ક્રીમ લગાવવા લાગી. રાત્રે ગોરા બનાવવા વાળી ક્રીમ. તે દિવસ આખો મોઢા ઉપર કાંઈક લગાવતી રહેતી. જેથી લગ્ન અને પ્રેમના માર્કેટમાં એની કિંમત જળવાઈ રહે.

ગોરા બનાવવા ઉપર સામાન્ય રીતે બજારમાં મોઢું ગોરું બનાવીને સંતુષ્ટ ન હતા. તેમણે તેમણે કહ્યું, તે તમારા હાથની નીચે બગલ પણ શામળી પડી રહી છે, તેના માટે પણ અલગ ક્રીમ લગાવો. કાળા પડી રહેલા હોઠને ગોરા બનાવવા માટે અલગ ક્રીમ. કોણી અને ગોઠણના શામળાપણા માટે અલગ ક્રીમ અને ત્યાં સુધી કે પ્રાઈવેટ પાર્ટ્સને પણ ગોરી બનાવવાની ક્રીમ બજારમાં આવી ગઈ. વેજાઈનલ ફેયરનેસ સોપની જાહેરાત તો ઘણી જ બિહામણી હતી.

એક દુ:ખી એકલી મહિલા, જેના પતિ તેની તરફ જોતો પણ નથી. પછી તેને મળે છે વેજાઈનલ ફેયરનેસ સોપ અને તેના જીવનમાં ફરીથી આનંદની લહેર આવી જાય છે. આ જાહેરાતથી પહેલા આપણે નહોતા જાણતા કે પ્રાઈવેટ પાર્ટનો કાળો રંગ પણ જીવનમાં દુ:ખનું કારણ હોઈ શકે છે. જાહેરાતે આપણેને બતાવ્યું, આપણે દુ:ખને દુર કરવા માટે સોપ ખરીદ્યો, પરંતુ દુ:ખ દુર થયું કે નહિ, ખબર નથી.

એક અનફેયર દુનિયામાં, જ્યાં કાંઈ પણ ફેયર નથી, સ્કીન તો ફેયર હોઈ જ શકે છે, હું એ કહી રહ્યો નથી, ફેયરનેસ ક્રીમની જાહેરાત કહે છે.

વચ્ચે વચ્ચે એવું બને છે કે કોઈ આવે છે અને કોઈ કેયરનેસ કંપનીની જાહેરાતની કરોડોની ઓફરનો અસ્વીકાર કરી દે છે. જેમ કે ત્રણ દિવસ પહેલા દક્ષીણની એક હિરોઈન સાંઈ પલ્લવીએ કર્યું. વચ્ચે વચ્ચે એવું પણ બને છે કે Dark is Beautiful અને unfairandlovely જેવા હેશટેગ ચાલે છે, કોઈ એક શરુઆત કરે છે અને શામળી ત્વચા વાળી દેવીઓના ચિત્ર બનાવે છે, તો કોઈ ફેશન ડિઝાઈનર કાર્ડ સ્કીન મોડલ્સના ફોટા સીરીઝ.

પરંતુ હિન્દુસ્તાનના નાના શહેરો, ગામડા, મહાનગરોના પણ એક મોટા ભાગમાં આજે પણ શામળી ચામડી સાથે પેદા થયેલી છોકરીઓ શરમાય છે અને તેમની માતાઓ દુ:ખી, તે છુપી રીતે ગોરા થવાની ક્રીમ લગાવી રહી છે. ઈંસ્ટાગ્રામના ફિલ્ટરમાં પોતાના ચહેરાને છુપાવી રહી છે. કાળી છોકરીઓ ઉપર ભણવા અને કારકિર્દી બનાવવાનું વધુ દબાણ છે કેમ કે લગ્ન માર્કેટમાં તેની કુદરતી વેલ્યુ વધુ નથી. દરવાજા માંથી જાન પાછી ફરી રહી છે કેમ કે દુલ્હન કાળી નીકળી અને એમએનસીમાં કામ કરવા વાળી છોકરી આત્મહત્યા કરી રહી છે, કેમ કે કાળા રહીને જીવવાથી સારું છે મૃત્યુ.

અને એ બધા વચ્ચે હિન્દુસ્તાનમાં ગોરા બનાવવા વાળી ક્રીમનું બજાર ૪૫૦ મીલીયન ડોલર થઇ ગયું છે. આપણે આપણી મહેનત, આપણા પરિશ્રમના ૪૫૦ મીલીયન ડોલર ગોરા બનાવવા વાળી કંપનીઓને આપી દીધા. જેથી તે આપણેને આપણી જાત ઉપર વધુ શરમાવાનું શીખવી શકે.

તે એ લોકો છે, જેમણે હાલમાં જ બ્રિટીશ સુપર મોડલ નઓમી કેમપબેલના ફોટા છાપવાની મનાઈ કરી દીધી હતી, કેમ કે તે કાળા છે. તે જાહેરાત માત્ર એશીયાઇ દેશોમાં નથી બની. ગોરાના દેશમાં તો શામળી ત્વચા વાળી છોકરીઓ સુપર મોડલ છે. કાળા લોકોના દેશમાં શરમાવા જેવી વાત.

અને છેવટે ગોવાની રજાઓની એક બીજી કહાની.

હું અને એક છોકરી બીચ ઉપર હતા. માર્ચનો મહિનો હતો, પરતું તાપ ઘણો આકરો. અમે સન સ્ક્રીન લોશન લગાવી, કાળા ચશ્માં પહેર્યા, માથા ઉપર ટોપી નાખી. આપણે હિન્દુસ્તાની છોકરીઓ પહેલાથી શામળી વધુ શામળી થવાથી ડરતી હતી.

અને તેની વચ્ચે એક સ્વીડીશ મહિલા બીકનીમાં સુતી હતી. તેની બાજુમાં એક ક્રીમ પડી હતી. ત્વચાને ટ્રેનીંગથી બચાવવા વાળી નહિ. ત્વચાની ટ્રેનીંગ વધારવા વાળી.

તે દિવસે અમે એક બીજું સત્ય જાણ્યું.

‘ગોરા લોકોના દેશમાં કંપનીઓ બધાને શામળા બનાવવા વાળી ક્રીમ વેચી રહી હતી.’

આ માહિતી ન્યુઝ18 અને અન્ય નેશનલ ન્યુઝ એજન્સીઓના ન્યુઝ આર્ટિકલ માંથી અનુવાદ કરી લીધેલ છે.